Rủi ro khi đầu tư vào Trung Quốc và cách giảm thiểu

Thị trường lớn đi kèm rủi ro đặc thù. Với doanh nghiệp Việt Nam, rào cản ngôn ngữ và vấn đề kiểm soát là hai thách thức lớn nhất khi làm ăn tại Trung Quốc — lớn hơn cả những lo ngại thường được nhắc tới.

Rủi ro ngôn ngữ và thông tin

• 🔴 Tiếng Anh không dùng được rộng rãi — khác hẳn nhiều thị trường châu Á
• Hồ sơ pháp lý, hợp đồng, quy định chủ yếu bằng tiếng Trung
• Bản dịch có thể không chính xác ở chi tiết quan trọng
• Phụ thuộc hoàn toàn vào một người phiên dịch là rủi ro
• Khó tự kiểm chứng thông tin nếu không đọc được tiếng Trung
• Thông tin thị trường chủ yếu trên nền tảng nội địa

Cách giảm thiểu: có ít nhất một người trong đội thạo tiếng Trung và trung thành với mình; dùng luật sư độc lập kiểm bản hợp đồng tiếng Trung; không ký gì mà không hiểu rõ bản tiếng Trung; đào tạo nhân sự biết tiếng dài hạn.

Rủi ro kiểm soát doanh nghiệp

• 🔴 Con dấu có giá trị pháp lý cao — ai giữ dấu gần như kiểm soát công ty
• 🔴 Người đại diện pháp luật có quyền hạn rất lớn
• Đã có nhiều tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quản lý địa phương
• Khó giám sát từ xa nếu không có người của mình tại chỗ
• Rủi ro sổ sách kế toán không minh bạch

Cách giảm thiểu: tách các con dấu cho những người khác nhau giữ; chọn người đại diện pháp luật thực sự tin cậy; có người của mình trong bộ phận tài chính; kiểm toán độc lập định kỳ; cử người sang thường trực nếu quy mô đáng kể.

Rủi ro về sở hữu trí tuệ

• 🔴 Đăng ký nhãn hiệu theo nguyên tắc nộp đơn trước — ai đăng ký trước được bảo hộ
• Đã có nhiều trường hợp nhãn hiệu bị người khác đăng ký trước
• Cần đăng ký cả tên tiếng Trung của thương hiệu
• Bảo hộ sáng chế và kiểu dáng cần đăng ký riêng
• Rủi ro rò rỉ thiết kế khi gia công
• Hệ thống bảo hộ đã cải thiện nhưng vẫn cần chủ động

Cách giảm thiểu: đăng ký nhãn hiệu trước khi vào thị trường, gồm cả tên tiếng Trung; đăng ký ở nhiều nhóm hàng liên quan; chia nhỏ công đoạn khi gia công; có thoả thuận bảo mật; theo dõi vi phạm và xử lý sớm.

🔴 Nguyên tắc nộp đơn trước là điều nhiều doanh nghiệp Việt vấp: không đăng ký trước thì người khác đăng ký tên của bạn là hợp pháp, và mua lại rất tốn kém.

Rủi ro thanh toán và công nợ

• Chu kỳ thanh toán có thể dài trong một số ngành
• Thu hồi công nợ khó và tốn thời gian nếu qua toà
• Rủi ro cao hơn với đối tác nhỏ và mới
• Khó thẩm định năng lực tài chính nếu không đọc được tiếng Trung
• Vấn đề chất lượng hàng làm chậm thanh toán

Cách giảm thiểu: dùng thư tín dụng với đơn hàng lớn; yêu cầu đặt cọc; bắt đầu với hạn mức nhỏ rồi nâng dần; tra cứu đối tác qua hệ thống thông tin doanh nghiệp chính thức; mua bảo hiểm tín dụng khi có thể.

Rủi ro tuân thủ

• Khối lượng nghĩa vụ khai báo và báo cáo đáng kể
• 🔴 Hệ thống tín nhiệm doanh nghiệp ghi nhận vi phạm và ảnh hưởng nhiều hoạt động
• Quy định về dữ liệu và an ninh mạng mới và đang được hoàn thiện
• Quy định về ngoại hối chi tiết
• Luật lao động bảo vệ người lao động mạnh — sa thải sai quy trình tốn kém
• Thực thi có thể khác nhau theo địa phương

Cách giảm thiểu: thuê công ty dịch vụ tuân thủ có uy tín; lập lịch nghĩa vụ định kỳ; kiểm tra tuân thủ độc lập hằng năm; cập nhật quy định mới về dữ liệu; tư vấn nhân sự trước khi chấm dứt hợp đồng lao động.

Rủi ro cạnh tranh

• 🔴 Cạnh tranh nội địa rất gay gắt ở gần như mọi ngành
• Doanh nghiệp Trung Quốc rất mạnh về giá và tốc độ
• Thị trường thay đổi nhanh — sản phẩm dễ lỗi thời
• Người tiêu dùng ngày càng chuộng thương hiệu nội
• Kênh phân phối phức tạp và đang thay đổi mạnh
• Thương mại điện tử và bán hàng qua video trực tiếp chiếm tỷ trọng lớn

Cách giảm thiểu: xác định rõ điểm khác biệt trước khi vào; không cạnh tranh thuần về giá; nghiên cứu kênh phân phối thực tế; hợp tác với đối tác hiểu kênh nội địa; thử nghiệm quy mô nhỏ trước.

Rủi ro địa chính trị và chính sách

• Quan hệ thương mại quốc tế có nhiều biến động
• Chính sách ngành có thể điều chỉnh
• Rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng đã bộc lộ trong một số giai đoạn
• Quy định về xuất khẩu công nghệ ở cả hai chiều
• Biến động tỷ giá

Cách giảm thiểu: không dồn toàn bộ chuỗi cung ứng vào một nguồn; đa dạng hoá thị trường đầu ra; theo dõi chính sách qua nguồn chính thức và hiệp hội; có kịch bản dự phòng; phòng ngừa rủi ro tỷ giá với hợp đồng lớn.

Khi xảy ra tranh chấp

• Thương lượng là bước đầu và thường hiệu quả
• Trọng tài — nên có điều khoản trong hợp đồng
• Có uỷ ban trọng tài quốc tế được công nhận rộng
• 🔴 Nên cân nhắc trọng tài ở địa điểm trung lập cho hợp đồng lớn
• Toà án — thủ tục và thi hành cần tính thời gian
• Bảo toàn chứng cứ ngay từ đầu — chứng từ, thư từ, mẫu hàng

Điều khoản giải quyết tranh chấp cần soạn kỹ: nêu rõ cơ quan giải quyết, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng. Đây là vài dòng khi ký nhưng quyết định rất nhiều khi có chuyện.

Khung tự thẩm định

• Có người thạo tiếng Trung đáng tin trong đội không
• Ngành có trong danh mục hạn chế không
• Đã đăng ký nhãn hiệu tại Trung Quốc chưa
• Ai giữ con dấu và làm người đại diện
• Có người của mình giám sát tài chính không
• Chi phí tuân thủ hằng năm là bao nhiêu
• Điểm khác biệt so với đối thủ nội địa là gì
• 🔴 Nếu mục tiêu là định cư thì Trung Quốc không phù hợp

Điều kiện thị trường, quy định và rủi ro thay đổi theo thời kỳ. Trước khi đầu tư, hãy tham vấn luật sư và kế toán tại Trung Quốc, thương vụ Việt Nam và doanh nghiệp đã hoạt động tại chỗ.