Trung Quốc có một trong những nền văn minh liên tục lâu đời nhất thế giới. Lịch sử ấy giải thích cấu trúc nhà nước, hệ tư tưởng, quan hệ với các nước láng giềng và cả cách nhìn thế giới hiện nay — nên hiểu khung lịch sử là điều thiết thực với người làm ăn.
Thời kỳ cổ đại
- Nền văn minh hình thành sớm ở lưu vực các sông lớn
- Có chữ viết từ rất sớm, phát triển liên tục tới ngày nay
- Thời kỳ các nước chư hầu tranh giành kéo dài nhiều thế kỷ
- Đây cũng là thời kỳ nở rộ của tư tưởng — nhiều học phái ra đời
- Nho giáo hình thành trong giai đoạn này, ảnh hưởng sâu và lâu dài
- Thống nhất lần đầu vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên
- Việc thống nhất kèm theo chuẩn hoá chữ viết, đo lường, tiền tệ
🔴 Việc chuẩn hoá chữ viết là quyết định có hệ quả tới hôm nay: chữ viết thống nhất giữ được sự gắn kết dù các vùng nói khác nhau, và là một trong những lý do văn minh này tồn tại liên tục.
Các triều đại lớn
- Lịch sử chia thành nhiều triều đại nối tiếp, xen kẽ giai đoạn chia cắt
- Hình thành chế độ quan lại tuyển qua thi cử — cơ chế tiến bộ so với thời đó
- Thời cực thịnh về văn hoá và thương mại ở một số triều đại
- Xây dựng các công trình quy mô lớn — trường thành, kênh đào, cung điện
- Nhiều phát minh quan trọng — giấy, in ấn, la bàn, thuốc súng
- Có giai đoạn bị các tộc phương bắc cai trị
- Giai đoạn cuối chuyển sang chính sách khép kín
Chế độ thi cử tuyển quan là di sản có ảnh hưởng sâu: nó tạo ra truyền thống coi trọng học hành và thi cử còn rất mạnh trong xã hội Trung Quốc và cả các nước chịu ảnh hưởng, trong đó có Việt Nam.
Con đường tơ lụa
- Mạng lưới thương mại nối Trung Quốc với Trung Á, Trung Đông và châu Âu
- Không chỉ hàng hoá mà cả tôn giáo, công nghệ, tư tưởng lan truyền
- Phật giáo tới Trung Quốc qua tuyến này
- Có cả tuyến đường biển qua Đông Nam Á
- Việt Nam nằm trên tuyến giao thương biển này
- Khái niệm này được nhắc lại trong chính sách hiện đại
Tuyến đường biển có ý nghĩa với Việt Nam: giao lưu thương mại và văn hoá giữa hai nước diễn ra liên tục qua nhiều thế kỷ, cả đường bộ lẫn đường biển.
Thời kỳ cận đại
- 🔴 Thế kỷ mười chín là giai đoạn suy yếu và chịu áp lực từ bên ngoài
- Các hiệp ước bất bình đẳng và mất chủ quyền ở một số vùng
- Giai đoạn này được gọi là "thế kỷ tủi nhục" trong diễn ngôn lịch sử
- Nhiều phong trào cải cách và khởi nghĩa
- Chế độ quân chủ chấm dứt đầu thế kỷ hai mươi
- Tiếp theo là giai đoạn nội chiến và chiến tranh kéo dài
Cách gọi "thế kỷ tủi nhục" đáng biết vì nó ảnh hưởng tới cách Trung Quốc nhìn quan hệ quốc tế hiện nay — đây là khung diễn giải phổ biến trong giáo dục và truyền thông.
Thành lập nước hiện nay
- Nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thành lập giữa thế kỷ hai mươi
- Giai đoạn đầu theo mô hình kinh tế kế hoạch tập trung
- Thực hiện cải cách ruộng đất và công nghiệp hoá
- Trải qua nhiều biến động chính trị và xã hội trong các thập kỷ đầu
- Kinh tế khép kín với bên ngoài trong giai đoạn này
Cải cách và mở cửa
- 🔴 Bắt đầu từ cuối thập niên bảy mươi — bước ngoặt lớn nhất
- Chuyển sang kinh tế thị trường có định hướng
- Lập các đặc khu kinh tế ở vùng ven biển để thử nghiệm
- Thâm Quyến là ví dụ điển hình — từ làng chài thành đô thị công nghệ
- Thu hút đầu tư nước ngoài quy mô lớn
- Gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới đầu thế kỷ này
- Trở thành công xưởng của thế giới
- Hàng trăm triệu người thoát nghèo trong quá trình này
Cách tiếp cận thử nghiệm ở quy mô nhỏ rồi nhân rộng là phương pháp đặc trưng của cải cách Trung Quốc — nhiều chính sách được thử ở một địa phương trước khi áp dụng toàn quốc.
Giai đoạn gần đây
- Chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng tăng trưởng
- Đẩy mạnh công nghệ cao và tự chủ công nghiệp
- Mạnh lên ở xe điện, pin, năng lượng tái tạo, thương mại điện tử
- Xây dựng hạ tầng quy mô lớn — đường sắt cao tốc, cảng, mạng viễn thông
- Đối mặt già hoá dân số và chuyển đổi mô hình tăng trưởng
- Quan hệ thương mại quốc tế có nhiều biến động
Điều lịch sử để lại
- Truyền thống coi trọng học hành và thi cử
- Ảnh hưởng Nho giáo trong quan hệ xã hội và gia đình
- Chữ viết thống nhất gắn kết các vùng
- Di sản kiến trúc và văn hoá rất dày
- Quan hệ lịch sử lâu đời với Việt Nam — cả giao lưu lẫn xung đột
- Cách nhìn về vị thế quốc gia chịu ảnh hưởng của giai đoạn cận đại
- Phương pháp thử nghiệm rồi nhân rộng trong chính sách
Mốc thời gian và cách diễn giải lịch sử khác nhau giữa các nguồn, và một số giai đoạn là chủ đề nhạy cảm. Bài này nêu khung chung; để tìm hiểu sâu, hãy tham khảo tài liệu sử học từ nhiều nguồn.
Vì sao văn minh Trung Hoa tồn tại liên tục?
Một trong những lý do là chữ viết được chuẩn hoá từ rất sớm và giữ được sự gắn kết dù các vùng nói khác nhau — chữ viết thống nhất trong khi phương ngữ đa dạng.
Chế độ thi cử tuyển quan để lại gì?
Truyền thống coi trọng học hành và thi cử còn rất mạnh trong xã hội Trung Quốc hiện nay, và cũng ảnh hưởng tới các nước chịu ảnh hưởng văn hoá, trong đó có Việt Nam.
Cải cách mở cửa bắt đầu thế nào?
Từ cuối thập niên bảy mươi, chuyển sang kinh tế thị trường có định hướng và lập các đặc khu kinh tế ven biển để thử nghiệm — Thâm Quyến là ví dụ điển hình, từ làng chài thành đô thị công nghệ.
Phương pháp cải cách của Trung Quốc có gì đặc trưng?
Thử nghiệm ở quy mô nhỏ rồi nhân rộng — nhiều chính sách được thử ở một địa phương trước khi áp dụng toàn quốc.
